Boodschap van hoop
Always Doubt. Never Hesitate | Twijfel altijd. Aarzel nooit.
Prof. Marjan Doom, Algemeen en Artistiek Directeur van GUM & Plantentuin, schreef in januari 2026 een brief.
Boodschap van hoop
Wat als hoop schuilt in twijfel?
We beschouwen twijfel vaak als iets destabiliserend, verlammends, zelfs gevaarlijks. Maar ik ben ervan overtuigd, en ons museum is volledig op die overtuiging gebouwd, dat twijfel een van de krachtigste verbeeldende handelingen is waarover we beschikken. Twijfel zet de wereld net ver genoeg open om nieuwe mogelijkheden binnen te laten.
1. Een museum gebouwd op een vraag, niet op een antwoord
Vijf jaar geleden, toen we het GUM openden, omarmden we een provocerend idee:
Wat als een museum, en in ons geval een wetenschapsmuseum, geen huis van zekerheden is, maar een podium voor twijfel?
In plaats van wetenschappelijke kennis te presenteren als vaststaand, afgewerkt of volledig, wilden we wetenschap tonen zoals ze zich in werkelijkheid ontvouwt: als een diep menselijk proces van zoeken, falen, herkalibreren en voortschrijdend inzicht. We wilden ruimte maken voor nuance, voor polyfonie, voor verschuivende perspectieven en voor de kwetsbare schoonheid van onderzoek zelf.
We kozen er ook bewust voor om het volledige spectrum van disciplines te omarmen, van de humane wetenschappen tot de exacte wetenschappen, en om artistiek onderzoek te erkennen als een evenwaardige vorm van kennisproductie. Want het navigeren van de menselijke conditie vraagt om vele manieren van weten.
2. Twijfel niet als aarzeling, maar als verbeelding
Twijfel is geen obstakel voor experiment, noch een excuus voor besluiteloosheid. Ze is een kompas om resultaten te interpreteren en de wereld te bekijken.
Daarom luidt ons motto:
Always doubt. Never hesitate. (Twijfel altijd. Aarzel nooit.)
Voor ons is twijfel niet het tegenovergestelde van handelen, maar van dogmatisme. Ze nodigt uit tot herdenken, tot perspectiefverschuiving, tot het verbeelden van hoe het ook anders zou kunnen zijn.
Toen de pandemie uitbrak, net op het moment dat wij onze deuren openden, werd de kwetsbaarheid van wetenschap plots voor iedereen tastbaar. Inzichten veranderden van dag tot dag. Vertrouwen kwam onder druk te staan. Zekerheid bleek een illusie, als die al ooit had bestaan. Maar die periode onthulde ook iets fundamenteels: onzekerheid is niet de vijand van kennis, ze is de voorwaarde voor groei.
In het GUM is twijfel geen bedreiging voor waarheid, maar een gids naar betekenis.
3. Een onderzoeksmuseum, geen wetenschappelijke showroom
De voorbije jaren is ons museum steeds verder geëvolueerd van een klassiek wetenschapsmuseum naar wat wij een onderzoeksmuseum noemen. We tonen wetenschap als een menselijke methodologie die streeft naar objectiviteit, maar we presenteren haar niet als de enige vorm van kennis. La condition humaine vraagt om polyfonie, om manieren van weten die niet noodzakelijk naar objectiviteit streven, maar de holistische kijk op kennis vervoegen zoals kunst en ritueel.
Als wetenschapsmuseum verschuiven we daardoor van een kennisgever naar een betekenis-maker. Dat hertekent ook onze rol als verhalenvertellers. Onze zaalteksten worden niet geschreven vanuit een alwetend perspectief, maar vanuit een positie naast de bezoeker, samen observerend en interpreterend wat onderzoek is en doet.
Daarin resoneert het GUM sterk met wetenschapsfilosoof Bruno Latours visie op wetenschap als een sociaal construct en deel van een cultuur.
We presenteren objecten niet louter als dragers van kennis; ze zijn actoren op een podium. Via scenografie, choreografie en een bewuste juxtapositie van kunst en wetenschap creëren we meerlagige lezingen van wat getoond wordt. Want verbeelding is geen decoratie. Ze is een methode.
4. Zorg, verbeelding, moed
Het thema van dit panel, musea die durven, die zorg en verbeelding opnemen in hun missie, resoneert diep bij mij.
Voor mij ligt de grootste bron van hoop hierin: dat een grote kennisinstelling, een universiteit, een relatief jong team de vrijheid gaf om een museum te bouwen dat draait rond nuance, polyfonie, de kwetsbare, menselijke kant van onderzoek, en onze onzekerheid terwijl we naar antwoorden zoeken.
Die institutionele keuze is een daad van moed. Een institutionele daad van verbeelding.
En de tweede bron van hoop kwam sneller dan ik had durven verwachten: jonge mensen eigenden zich het museum toe. Ze herkenden zichzelf niet in zekerheid, maar in zoeken. In veelheid. In het idee dat kennis niet neutraal is, niet absoluut, en nooit af is.
En ze kwamen massaal. Sinds het begin is meer dan een derde van onze individuele bezoekers jonger dan 26. Zij vonden in het museum een ruimte die aansluit bij hoe zij zich tot de wereld verhouden.
5. Waarom twijfel nu van belang is
In onze hedendaagse post-truthwereld, waarin desinformatie floreert door oversimplificatie, wordt twijfel vaak verkeerd begrepen als zwakte.
Maar twijfel is geen cynisme. Geen relativisme. Geen afstand doen van waarheid.
Twijfelen is de discipline van het denken. De moed om van perspectief te veranderen. De weigering om complexiteit te reduceren tot slogans.
Dat is essentieel, want kritisch denken is de enige verdediging tegen onze menselijke hunkering naar absolute zekerheden. Kritisch denken is emancipatie.
Wie het vermijdt, zal de waarheid herschikken tot ze past.
Waarheid mag contextueel en onvolledig zijn, maar ook relativisme vormt een bedreiging. Het ondermijnt ons vertrouwen in wetenschap. We moeten leren onderscheiden tussen constructieve kritiek en de totale verwerping van kennisproductiesystemen.
Kritisch denken bewandelt die smalle lijn: vertrouwen zonder naïviteit, twijfel zonder cynisme.
Twijfel helpt ons weerstand te bieden aan confirmation bias, die krachtige menselijke neiging om enkel te zien wat we al geloven.
In die zin is twijfel een ethische daad. Een democratische daad. Een hoopvolle daad.
6. Verbeelding als institutionele praktijk
Als musea plekken van hoop willen zijn, dan moeten onze verbeeldende handelingen structureel zijn, niet symbolisch. We moeten herdenken hoe we kennis creëren, niet enkel hoe we haar tonen. We moeten ontwerpen voor dialoog in plaats van autoriteit. We moeten ruimte maken voor wetenschappelijke, artistieke, belichaamde, contextuele en geleefde vormen van begrijpen.
Want verbeelding is geen luxe. Ze is een praktijk.
En hoop is geen optimisme. Het is engagement.
Als ik jullie vandaag met één gedachte mag achterlaten, laat het deze zijn:
Twijfel is niet het einde van verantwoordelijkheid; het is het begin.
Ze transformeert musea tot plekken van activatie in plaats van passiviteit. Plekken waar bezoekers niet leren wat te denken, maar hoe te denken. Niet om zekerheid te vinden, maar helderheid. Niet om onzekerheid te vermijden, maar om ermee te werken.
En misschien bovenal: plekken waar hoop niet de afwezigheid van twijfel is, maar de bereidheid om bij haar te blijven.
